Protonoterapia, inaczej terapia protonowa lub radioterapia protonowa , to zaawansowany rodzaj radioterapii, w której do naświetlania guza wykorzystuje się wiązki protonów – dodatnio naładowanych cząstek. Kluczową zaletą tej metody jest jej niezwykła precyzja, która pozwala na dostarczenie wysokiej dawki promieniowania bezpośrednio do nowotworu, jednocześnie minimalizując narażenie zdrowych tkanek na promieniowanie. Jest to szczególnie ważne w leczeniu nowotworów u dzieci oraz zmian zlokalizowanych w pobliżu krytycznych narządów, takich jak mózg, oko czy rdzeń kręgowy.
Jak działa protonoterapia?
- Przyspieszanie protonów: Protony są przyspieszane w cyklotronie do wysokiej energii, wynoszącej nawet 230 MeV (megaelektronowoltów).
- Formowanie wiązek: Wytworzone wiązki protonów są formowane w tzw. wiązki ołówkowe.
- Precyzyjne napromienianie: Dzięki zaawansowanemu obrazowaniu 3D i kontroli kąta podania wiązki, jest ona kierowana bezpośrednio na nowotwór. Protony oddają swoją energię w miejscu guza, a następnie zatrzymują się, nie uszkadzając tkanek znajdujących się głębiej.
Zalety protonoterapii:
- Ochrona zdrowych tkanek : Znaczne zmniejszenie dawki promieniowania w zdrowych tkankach otaczających guz, co redukuje ryzyko powikłań.
- Wysoka precyzja: Możliwość bardzo precyzyjnego ukierunkowania wiązki protonów na nowotwór.
- Większa dawka dla guza: Pozwala na dostarczenie większej dawki promieniowania do guza, niż w radioterapii konwencjonalnej.
- Skuteczność w leczeniu radioopornych nowotworów: Umożliwia skuteczne leczenie guzów, które są mniej wrażliwe na standardową radioterapię.
- Zmniejszenie ryzyka powikłań: Szczególnie ważne u dzieci, których rozwijający się organizm jest bardziej podatny na negatywne skutki promieniowania.
Wskazania:
- Nowotwory dziecięce: W przypadku dzieci ze względu na większą podatność na skutki promieniowania.
- Guz mózgu i rdzenia kręgowego: Umożliwia precyzyjne naświetlanie zmian w mózgu i rdzeniu.
- Nowotwory oka (np. czerniak oka): Pozwala zniszczyć guz bez uszkadzania nerwu wzrokowego i narządu wzroku.
- Nowotwory głowy i szyi, gruczołu krokowego, płuc: W przypadkach, gdy leczenie standardową radioterapią byłoby zbyt obciążające dla pacjenta.
Kontrola NIK
W Polsce dostępność do protonoterapii jest ograniczona mimo istnienia nowoczesnego Centrum Cyklotronowego Bronowice w Krakowie. W 2023 r. z tej innowacyjnej terapii leczenia nowotworów skorzystało 312 pacjentów, co stanowiło 78 proc. potencjału ośrodka – wskazuje Najwyższa Izba Kontroli.
NIK w najnowszym w raporcie zwróciła uwagę, że nowotwory złośliwe to rosnący problem zdrowotny i społeczny w Polsce. Każdego roku diagnozuje się około 170 tys. nowych przypadków, a liczba zgonów z powodu nowotworów wynosi około 100 tys. osób.
Izba wskazała, że jedną z kluczowych metod leczenia nowotworów jest radioterapia, której nowoczesną odmianą jest protonoterapia – zaawansowana technologia wykorzystująca precyzyjne promieniowanie protonowe do niszczenia zmian nowotworowych. Jej zaletą jest bardzo duża precyzja wiązki promieniowania docierającej do guza nowotworowego, dzięki właściwościom fizycznym protonów oraz rozkładowi dawki w tkankach. Szczególnie istotne jest to w przypadku nowotworów umiejscowionych głęboko (np. guzy wewnątrzczaszkowe).
W raporcie przypomniano, że w Polsce jedynym ośrodkiem protonoterapii jest Instytut Fizyki Jądrowej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, który w swojej strukturze posiada Centrum Cyklotronowe Bronowice (CCB). W wyniku inicjatywy Wielkopolskiego Centrum Onkologii w Poznaniu, z końcem 2026 r. planowane jest otwarcie tam drugiego w Polsce ośrodka protonoterapii.
Protonoterapia była przedmiotem zainteresowania NIK już w 2020 r. Kontrola w Centrum Cyklotronowym Bronowice w Krakowie ujawniła, że ośrodek wykorzystuje jedynie 30 proc. swojego potencjału terapeutycznego. Ponadto – jak zauważono – zaprzestano protonoterapii dla dzieci, a strategia rozwoju tej formy leczenia nie została opracowana.
W aktualnym raporcie Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła, że w latach 2020–2024 kolejni urzędujący ministrowie zdrowia nie zrobili wystarczająco dużo, aby rozwijać i uporządkować system terapii protonowej w Polsce. „Mimo że w 2023 roku rozszerzono listę nowotworów, które można nią leczyć, możliwości Centrum Cyklotronowego Bronowice w Krakowie nie były w pełni wykorzystywane” – podkreśliła Izba.
Jednakże od momentu otwarcia Centrum Cyklotronowego Bronowice do końca 2023 r. zaobserwowano znaczący wzrost liczby pacjentów poddanych protonoterapii nowotworów zlokalizowanych poza narządem wzroku. „W 2023 roku terapii protonowej poddało się 312 pacjentów, co stanowiło 78 proc. całkowitego potencjału terapeutycznego ośrodka” – wskazała NIK.
Izba podkreśliła przy tym, że w latach 2020–2024 spośród 881 pacjentów poddanych terapii protonowej ok. 34 proc. stanowiły osoby, których schorzenia nie były ujęte w wykazie świadczeń gwarantowanych. W raporcie podkreślono, że mogli oni być leczeni dzięki współpracy Narodowego Instytutu Onkologii Oddziału w Krakowie i Konsultanta krajowego w dziedzinie radioterapii onkologicznej, który wydawał indywidualne zgody na terapię w takich przypadkach. Bez tego – jak zaznaczono – ośrodek wykorzystywałby tylko połowę swoich możliwości.
Zdaniem NIK, brak skutecznych działań Ministerstwa Zdrowia spowodował ograniczenie dostępu do terapii protonowej, a wiele problemów organizacyjnych i brak współpracy między placówkami utrudniały leczenie pacjentów. Izba we wnioskach do Ministerstwa Zdrowia wskazała na potrzebę opracowania zasad organizacji protonoterapii z uwzględnieniem możliwości zawierania umów ze świadczeniodawcami z całego kraju, z podziałem na odrębne zasady dla pacjentów dorosłych i dzieci.
Ponadto NIK postuluje o aktualizację taryf protonoterapii nowotworów zlokalizowanych poza narządem wzroku, przy uwzględnieniu odrębnych stawek dla dorosłych i dzieci, w tym dla dzieci wymagających znieczulenia ogólnego podczas terapii.
NIK zawnioskowała też o opracowanie rozwiązań systemowych umożliwiających utworzenie ośrodka leczniczego w Centrum Cyklotronowym Bronowice w Krakowie. Zdaniem Izby inicjatywa ta powinna być realizowana we współpracy z Prezesem Rady Ministrów, Ministrem Nauki, Kierownictwem IFJ PAN, Prezesem Narodowego Funduszu Zdrowia, podmiotami leczniczymi zajmującymi się onkologią oraz Konsultantem krajowym ds. radioterapii onkologicznej.(PAP)
